سوى درياى اژه حركت كند ، تركان - با آنكه در لحظهء مناسب خبر يافته بودند - هيچ گونه اقدامى نكردند ، زيرا وزيران سلطان تا به سال 1770 نمىتوانستند باور كنند كه ناوگان روس مىتواند از درياى بالتيك وارد مديترانه شود . 301 وقتى اميرال اسپيريدوف با ناوگان خود در درياى اژه پيدا شد ، باب عالى به حكومت و نيز اعتراض كرد كه چرا به ناوگان روس اجازه عبور از درياى آدرياتيك داده است ، و به تأثير يك انديشهء كهن هنوز مىپنداشت كه ميان دو دريا خليجى هست . 302 به هر حال مطالب بسيار فراوان جغرافيايى كه در تعدادى از آثار معتبر وجود داشت خاصّ محقّقان اروپايى نبود ، بلكه دانشوران ترك و ديگر اقطار جهان اسلام مطالب قديم جغرافيايى را كه دربارهء سرزمينهايشان تدوين شده بود از ياد نبرده بودند و مىخواستند گزارشهاى تازهء خويش را بر تركهء قرون سلف بنياد كنند ، اين روش در اواخر قرن نوزدهم به وضعى چشمگير در تركيه رونق گرفت . به طورى كه مىتوانيم اين فصل را با يادآورى نمونه‌هايى از اين دوران نو به سر بريم . نخستين نكتهء قابل ملاحظه آنكه تناسب نمونه‌ها تا حدّى به هم خورده بود و بار ديگر فرهنگنامه‌هاى جغرافيايى به صف اوّل رفت ، روش ميراث قديم تكميل شد و در عين حال به تناسب اوضاع حاضر تعديل يافت ، و مايه‌هاى خوبى به نسبت فراوان در آن راه پيدا كرد و بارها مىشد كه ، زير نفوذ اروپا ، مطالب از قالب مرسوم بيرون مىرفت و فرهنگنامهء تاريخى - جغرافى ، دايرة المعارف عمومى مىشد . به عنوان مثال ، كوشش احمد رفعت يغلقچى زاده ( متوفّى به سال 1894 / 1312 ه . ) را ياد مىكنيم كه بجز يك كتاب مفصّل در تاريخ عمومى ، كه حوادث آن را تا به سال 1878 / 1295 ه . رسانيد و اهميتى نداشت ، يك فرهنگنامهء تاريخى هفت جلدى به عنوان لغت تاريخية و جغرافية به وجود آورد كه دو هزار و صد و بيست صفحه داشت و به سال 1882 - 1883 / 1299 - 1300 ه . در قسطنطنيه چاپ شد . به نظر بابينگر كتاب مرجعى است سودمند و مطالب بسيار دارد كه در منابع ديگر نيست و درخور توجّهى بيشتر از آن است كه تا كنون نسبت بدان شده است . 303 يك كتاب نسبتا متأخر از روزنامه‌نگار و اديب و فرهنگنامه نويس معروف آلبانيايى ، شمس الدّين سامى بيگ فراشرى ( 1850 - 1904 ) ، هست كه در مجامع روشنفكر تركيه و محافل دانشى شهرت فراوان يافت و از آن ستايش شايسته شد . 304 مؤلّف در يانينا تعليم گرفت ، امّا بيشتر زندگانى خويش را در قسطنطنيه به سر برد . البتّه بجز دو سال كه در طرابلس ، سيبريهء سلطان عبد الحميد ، در حال تبعيد بود . سامى بيگ در نوشته‌هاى تركى تأثير فراوان گذاشت ، ولى شهرت كامل و رواج فراوان به فرهنگنامه‌هاى او تعلّق داشت كه فرهنگنامهء بزرگ